Gift tijdschrift Vlaamse Stam

Vorige week ontvingen we van de heer Trouwers de jaargangen 2002-2010 van het tijdschrift Vlaamse Stam. Hierdoor kunnen we enkele jaren aanvullen zodat we de reeks volledig hebben vanaf het ontstaan.

Het tijdschrift werd opgericht in 1964, wordt vier maal per jaar verspreid, en is uitgegeven door Familiekunde Vlaanderen. Het bevat voornamelijk artikels over genealogie en heraldiek.

In totaal bewaren we in het stadsarchief 201 volledige of gedeeltelijke reeksen van tijdschriften (die we nog steeds aanvullen). Deze gaan allemaal over (lokale) geschiedenis, archeologie, heraldiek, genealogie, naamkunde, toponymie… De oudste dateren uit het midden van de negentiende eeuw.

Hieronder een alfabetisch overzicht van alle tijdschriften die raadpleegbaar zijn in de leeszaal :

Actua!	163
AKVS schriften	189
Alden Biezen vroeger en nu	102
Almanach de la province de Limbourg	48
Alvermenneke	84
Analecte pour servir à l'Histoire Ecclésiastique de la Belgique	22
Ancien Pays de Looz (l')	32
Annales du Cercle Hutois des Sciences et Beaux Arts	15
Annuaire de l'Académie Royale	73
Annuaire d'Histoire Liégeoise	10
Archaelogicum Belgii Speculum	49
Archives et Bibliothéques de Belgique	30
Archivum Heraldium	183
Bakeman (De)	122
Behoud en Beheer - berichten	157
Bijdragen voor de Geschiedenis der Nederlanden	167
Bilisium	123
Bink (De)	150
Binnenkrant	172
Boek en Bibliotheek	104
Bouwkundig erfgoed in Vlaanderen	60
Bulletin & Annales de la Société Royale d'Entomologie de Belgique	69
Bulletin de la Classe des Beaux Arts	54
Bulletin de la Classe des Lettres et des Sciences Morales et Politiques	53
Bulletin de la Classe des Sciences	75
Bulletin de la Commission Royale d'Histoire	18
Bulletin de la Commission Royale pour la pub. Anc. Lois et ord. Bel.	24
Bulletin de la Section Littéraire de la Société des Mélophiles de Hasselt	2
Bulletin de la Société d'Art et d'Histoire du Diocèse de Liège	8
Bulletin de la Société des Bibliophiles Liégeois	58
Bulletin de la Société Royale Le Vieux Liège	11
Bulletin de la Société Scientifique et Littéraire du Limbourg	1
Bulletin de la Société Vervietoise d'Archeologie et d'Histoire	16
Bulletin de l'Association des Archivistes et Bibliothécaires Belges	138
Bulletin de l'Institut Archéologique Liégeois	6
Bulletin des Commissions Royales d'Art et d'Archéologie	21
Bulletin officiël de la Société Archéo Historique Visé et de sa Région	26
Bulletin van de Koninklijke Commissie van Monumenten en Landschappen	27
Bulletin van de Musea van België	39
Bulletins de l'Académie Royale Sciences, Lettres et Beaux Arts Bel.	53
Centr. Labo onderzoek van voorw. van kunst & weternschap - Info	133
Centr. Labo onderzoek van voorw. van kunst & weternschap - Jaarboek	136
Centr. Labo onderzoek van voorw. van kunst & weternschap - Symp.	135
Centr. Labo onderzoek van voorw. van kunst & weternschap - Themaboek	134
Centrum voor Militaire Geschiedenis. Inventarissen	62
Chronique Archéologique du Pays de Liège	7
Chronique de la Société Royale le Vieux Liège	52
Concordiakoerier	88
Congrès de la Féd. Archéol. Dt histoire de Belgique "Tongres 1923"	129
Cultureel Blad (Willemsfonds	96
Cultureel Erfgoed - Infobrochure	158
Cultuurkrant Tongeren (éénmalige uitgave)	141
Daghet in den Oosten. ('t) Limb. Ts Taal en andere Wetensw	64
Dao raostj gèt (Heemkundige Kring Kinrooi)	82
De Burgelijke oorlogsinvalide	174
De Mallenaar	197
De Nederlandse Leeuw	180
Difoto-nieuws	152
Dorpkrantje van Henis (Het)	105
Eigen scoon en de Brabander	25
Enquëtes du Musée de la Vie Wallonne	29
Erewachter (De)	143
Erfwoord	171
Faro - tijdschrift over cultureel erfgoed	185
Filum Kant in Vlaanderen	173
Forum - contact	187
G.O.S.S.U. lezingen	45
G.O.S.S.U. tijdingen	145
G.O.S.S.U.-tijdingen	145
gemeente (De)	118
Gemeenteberichten Hoeselt	90
Gemeentekrediet van België	19
Genealogie & computer	117
Genealogie zonder grenzen	169
Gens Nostea - Ons geslacht	179
gëzèt (De)	153
Gildeblad	87
Gogri	155
Gom, economie in Limburg	41
Gouden Sleutel (De)	85
Grepen uit het dorpsverleden van Hoepertingen	83
Gulden Passer (De)	67
Handelingen	190
Heem	194
Heemkunde Limburg	162
Heemkunde Vlaanderen (Bladwijzer)	184
Heemkundige kring Groot St. Truiden	148
Heemspiegel	147
Heers mijn gemeente (infoblad)	119
Heidebloemke	23
Heraldicum Disputationes	168
Herik (De)	110
Hoeseltse Dorpsverleden (Het)	51
In Pago Hesbanio	160
Infoblad Genk nu	108
Infoblad Meeuwen-Gruitrode	124
Infoblad Nationale Strijdersbond	89
Infoblad Riemst	107
Informatieblad Dilsen Stokkem	114
Informatieblad Herk-de-Stad	121
Informatieblad Lommel	127
Informatieblad Tongeren	72
Informatiebrochure school Henis, Riksingen en Vreren	110
Jaarboek 1968 Limburgse Economische Raad	42
Jaarboek Nationale Commissie voor Folklore	33
Jaarboek Sociaal historisch centrum voor Limburg	36
Journal des Tribunaux	137
Journal Historique et Littéraire	68
Kadoc (nieuwsbrief)	154
Kiwanis Tongeren	93
Kluwen	109
Koninklijke Vlaamse Academie van België	149
Kunst & Oudheden in Limburg	55
Le Parchemin	182
Leefmilieu Tongeren	65
Leodium	9
Leuvense bijdragen	195
Liller Heem (Het)	79
Limburg Fed. Geschied- en Oudheidkundige Kringen van Limburg	5+116
Limburg in het nieuws	78
Limburg. Maand na maand	57
Limburg-Oude Land van Loon (samensmelting nr. 4 en 5)	116
Limburgs Erfgoed	140
Limburgs Schutterstijdschrift	164
Limburgsch Jaarboek. Wetensch. en Letterk. Bijdr.	31
Limburgsche bijdragen. Leesgezelschap Hasselt.	28
Limburgse Leeuw, orgaan tot bev. Studie Gen. en Her. In Limburg (De)	37
Link. (The) Soroptimist	100
L'Intermediaire  - De Middelaar	178
Liso-info	128
Lokaal	198
Lokale Burgerkrant (De)	144
Lomelle op die campina (Te)	76
Maaseikenaar (De)	130
Maasgouw (De)	13
medaille in België (De)	48
Meded. Van de ver.naamk. Leuven en comm. naamk. Amsterdam	17
Mededelingen van het Centrum voor Studie van de Boerenkrijg	47
Messager des Sciences Hist. des Arts et de la Biblio. Belgique	63
Meta	177
Miscellanea Archivistica	50
Monumenten en Landschappen	61
Mores	146
Museum peil	161
Naamkunde	43
Nieuwe Hasselaar (De)	94
nieuwe Limburger (De)	125
Nieuws uit Limburg	44
Ons dorp Rosmeer	170
Ons Heem	34
Oosterzon - Info Zutendaal	126
Open deur	131
Oude Land van Loon (Het)	4+116
Pays de Saint Remackle (Le)	70
Politie Tongeren, korpsblad	74
Public. de la Soc. Historique et Archéologique dans le Limbourg	14
Radar - Crc Glons	120
Recueil de L'Office généalogique et héraldique	181
Repensbondje ('t)	86
Revue - Lions Club Tongeren (De)	95
Revue Belge d'Archéologie et de'Histoire de l'Art	20
Revue des Bibliothéques et Archives de Belgique	30
Rode Leeuw (De)	56
Rollarius	156
Soma Berichtenblad	175
Soroptimist	99
Soroptimist Club Tongeren	101
Soroptimist International of Europe : Directory annuaire	115
Soroptimist International van Begië : ledenlijst	111
Sportshot	139
Stadskrant	196
Stadskrant - De Poort. Peer	106
Stadsvernieuwingsberichten	60
Standen en landen	35
Stichting Vlaamse Erfgoed	142
Stoppels. Zutendaals	80
Taal & Tongval	193
Tesi Samanunga	151
Thilesma 1062. Dilsen	91
Tijdingen	159
Tijd-schrift	186
Tijdspiegel (De)	12
Tongeren informeert	112
Tongeren Leeft	176
Tongerse klepper (De)	65
Toponymie & Dialectologie	192
VCM Contact : Vlaamse Contactcommissie Monumentenzorg	113
Veldeke	191
Verzamelde opstellen	3
Vlaamse Filogencongres + handelingen	188
Vlaamse Gids (De)	103
Vlaamse Stam	38
Vochte. Vucht	81
Volkskunde	71
Vosco-dag+Boogschutter (2x 1 exemplaar)	166
Vrijheidsstrijdertje (Het). Kon. Harm. Strijd voor Vrijheid	132
Wetenschappelijke Tijdingen	77
WF-Agend. Willemfonds	97
WF-Kaderblad	98
Woonstede door de eeuw heen (De)	40
Zuid	165

Oorkondenschat van het Sint-Jacobusgasthuis gedigitaliseerd

Dankzij een “vaste klant” aan onze leeszaal, amateur-fotograaf Albert Knapen, is een unieke bron voor de lokale Tongerse geschiedenis gedigitaliseerd. Enkele van de meest kwetsbare en fragiele stukken kunnen nu gemakkelijk geraadpleegd worden.

De oorkondenschat van het Sint-Jacobusgasthuis bestaat uit meer dan 180 originele stukken waarvan er een twintigtal een transfix (aangehechte akte) hebben. Ze dateren uit de periode 1235-1705. Deze werden al in 1958 in regestvorm, een soort van samenvattingen, uitgegeven door Henry Baillien. Dit samen met de regesten van meer dan honderd oorkonden waarvan enkel nog het afschrift bewaard is.

De oorkonden, voor het merendeel perkamenten met zegel(s), handelen voornamelijk over de werking van het gasthuis. Ze bevatten testamenten, schenkingen, verkopen van gronden en goederen, maar ook gegevens over het aannemen van zusters, reglementen, processen, enzovoort. Hierdoor zijn ze, zeker voor de beginperiode, de belangrijkste bron van informatie over de geschiedenis van het gasthuis.

De stukken werden samen met andere belangrijke papieren bewaard in een archiefkist. Die van het gasthuis is zelfs bewaard gebleven. Ze dateert uit 1618 en heeft behalve verschillende gewone sloten ook een speciaal letterslot. De sleutels werden bewaard door de prior en de rentmeester.

De oorkonden worden voornamelijk geraadpleegd via die regesten of samenvattingen omdat ze moeilijk leesbaar zijn en moeilijk hanteerbaar met de vaak fragiele zegels. Daardoor wordt echter wel een hele hoop informatie nooit geraadpleegd. Een schat aan gegevens over lokale toponiemen, genealogie, heraldiek, … blijft zo verborgen.

Met het digitaliseren van de oorkonden is nu een belangrijke stap gezet om ze ook gemakkelijker te laten raadplegen. Bezoekers kunnen een stuk opzoeken en op het gemak raadplegen in de leeszaal. Verder wordt ook de koppeling gemaakt met een beeld- en archiefbank die nu in ontwikkeling is waardoor men binnenkort de oorkonden “vanuit de luie zetel” kan raadplegen.

Over de geschiedenis van het gasthuis en de oorkonden wijden we hier niet verder uit. Bij de opening van de gerestaureerde gasthuiskapel (over enkele maanden), waar het regionaal toeristisch infopunt komt, verschijnt een publicatie over deze eeuwenoude site.

Maar toch een vijftal voorbeelden van oorkonden die het belang van de collectie duiden.

(1) 29 oktober 1235 (Latijn). De deken en het kapittel van Tongeren stellen een minzame schikking voor tussen enerzijds de ridders Daniel van Mulken en zijn zoon Gilis en anderzijds het Sint-Jacobusgasthuis. Eerstgenoemden bezaten vier bunder leengrond van de Luikse kerk te Offelken. Het gasthuis hield die grond in pacht tegen twaalf Luikse marken. De vader van Daniel, die in de kapel van gezegd gasthuis begraven lag, had die twaalf marken ongeveer veertig jaar tevoren aan het gasthuis gelegateerd. De broeders beweerden nu dat hij de vier bunder geschonken had en dat de bedoelde twaalf marken op de molen van Blaar belast waren.

(2) 20 april 1247 (Latijn). Paus Innocentius IV neemt de personen en goederen van het Sint-Jacobusgasthuis van Tongeren onder zijn bescherming en staat toe dat de regel van Sint-Augustinus wordt gevolgd.

(3) 13 december 1331 (Latijn). Dreigend bevelschrift, uitgevaardigd door de officiaal van Luik, tegen schout Florkinus van Tongeren die met geweld zieken in het gasthuis gebracht had.

(4) 22 mei 1484 (Engels). John Tylar, pastoor van Woburn in het bisdom Lincoln in het graafschap Bedford, maakt bekend dat Henry Tongermans uit Tongeren in 1479 overleden is en op het kerkhof van Woburn begraven is. Hij had zijn testament gemakt ten voordele van zijn broer Lenys die in het gasthuis verbleef.

(5) 22 september 1533 (Latijn). Kanunnik Lodewijk van Cortenbach bepaalt op vraag van prior Dirk van der Horst en broeder Lambert van Vreren dat de burgers, besmet door de pest en in het gasthuis overleden, op de kosten van de stad dienen begraven te worden.

De collectie Charles Thys (2) : onderwijs

Behalve de collectie boeken en overdrukken bevat de verzameling van Charles Thys heel wat stukken over het Tongerse onderwijs in de tweede helft van de negentiende eeuw.

Het gaat in totaal om negentig stukken uit de periode 1833-1890. Ze kunnen onderverdeeld worden in (huishoudelijke) reglementen, studieprogramma’s, prijsuitreikingen en uitnodigingen daarvoor en uitnodigingen voor vergaderingen. De stukken betreffen alle onderwijsinstellingen in Tongeren, gaande van de bewaarschool tot de gemeentelijke scholen, het OLV-college, de Sint-Maternusschool van de paters Jozefieten, maar ook de tekenschool en de muziekschool.

De verzameling vormt een welkome aanvulling op de onderwijs gerelateerde archieven die in het archieffonds van de stad worden bewaard. Deze laatste betreffen voornamelijk financiële stukken, personeelszaken, aanwezigheidslijsten van leerlingen en medisch schoolonderzoek…

Tongeren had vóór 1850 slechts één instituut dat onderwijs regelde en dat was de gemeente, gaande van de bewaarschool tot het middelbaar onderwijs. Voor 1800 waren er in Tongeren wel een Latijnse School gevestigd in de Muntstraat, was er ook beperkt gemeentelijk onderwijs en twee kloosterinstellingen van zusters voorzagen een papschool.

Aan het middelbare stadscollege werd al voor 1840 een beroepsafdeling verbonden. Door de wet van 1 juni 1850 kreeg het middelbaar onderwijs echter een wettelijk kader. Net zoals in Maaseik en Sint-Truiden werd te Tongeren een Rijksmiddelbare School opgericht die echter wel werd verbonden met het stadscollege. Deze school was op dat moment ook de enige in Limburg met een internaat. De katholieke invloed op deze instellingen was zeer gering, waardoor ook geijverd werd voor meer katholiek getint onderwijs. Een jaar later, in 1851, werd dan ook het OLV-college opgericht onder impuls van EH Robyns. Dit ging echter al in 1854 samen met het stadscollege en de Rijksmiddelbare School.

De wet van 15 juni 1881 – de schoolstrijd woedde van 1878 tot 1884 – verbeterde de kwaliteit van het onderwijs en de organisatie, maar wilde ook voor een groei van het aantal onderwijsinstellingen zorgen. Vooral de oprichting van rijksscholen werd door de liberale regering gestimuleerd. In Limburg zien we echter het tegenovergestelde. In die periode kwamen er namelijk meer katholieke instellingen bij dan rijksinstellingen. Zo werd in 1881 het Atheneum opgericht (Maastrichterstraat), maar verdween het stadscollege. Een andere katholieke concurrent was al in 1879 opgericht, namelijk het Sint-Maternuscollege onder leiding van de paters Jozefieten. Dit werd echter al in 1894 opgeheven, maar wel meteen vervangen door een bisschoppelijk college. Ondertussen hadden ook de Grauwzusters een papschool geopend en tenslotte werd in 1897 de eerste steen gelegd van het OLV-college aan de Sint-Truidersteenweg.

Voor de meisjes was al jaren daarvoor, in 1864, een lagere school opgericht door de Dames Benedictinessen in de Sint-Jansstraat. Zij bouwden nadien ook een pensionaat en voorzagen later ook in middelbaar onderwijs voor meisjes.

Verder werd in de negentiende eeuw een tekenschool ingericht. Dit gebeurde vanaf 1829 door ingenieur Jan-Jacob Gerardot de Sermoise. Hij kreeg de feestzaal van het stadhuis ter beschikking. De daaropvolgende jaren verhuisde de school verschillende keren om uiteindelijk in 1867 terecht te komen aan de Dennekesgraaf (het huidige KBC-gebouw). Zij bleven hier tientallen jaren gevestigd om nadien te verhuizen naar de huidige locatie in de Sacramentstraat.

De muziekschool ontstond in 1859 op initiatief van Romain Nihoul. De lessen gingen door in het Casino aan Sint-Truidersteenweg. In 1867 nam de stad de organisatie over, maar de lessen bleven doorgaan in Casino wat de aanleiding voor Concordia was om in 1876 met een eigen muziekschool te beginnen onder leiding van Edmond Jaminé. Door de aanstelling van Adrien Honhon als directeur van de stedelijke muziekschool in 1881 ontstond een verwevenheid met Concordia omdat hij daar ook directeur van was. Uiteindelijk sloot de stedelijke muziekschool zijn deuren in 1904. De beide muziekmaatschappijen verzorgden vanaf toen hun eigen opleidingen. Een stedelijke muziekopleiding werd vele jaren later verbonden aan de Stedelijke Kunstacademie…

In de twintigste eeuw was er terug meer ruimte voor stedelijke initiatieven inzake onderwijs en werd er ook meer gespecialiseerd in beroepsopleidingen, maar daar wijden we nu niet verder over uit.

Tongerse glasramen

Op 12 december werd in Leuven het boek “Corpus Vitrearum Belgium. Silver-stained Roundels and Unipartite Panels before the French Revolution. Flanders, Vol. 3 : The Provinces of Flemisch Brabant and Limburg” voorgesteld.

Een hele mondvol voor een inventaris van glasramen bewaard in Limburg en Vlaams-Brabant, daterend van voor 1800.

Bijzonder is dat in dit boek 548 pagina’s tellend boek enkele tientallen glasramen uit Tongeren worden vermeld. Meest belangrijk is de collectie die Willem Jozef Gerard van der Meer (1777-1864), eigenaar van onder andere kasteel Jongenbosch bij Vliermaalroot, in de eerste helft van de negentiende eeuw aanlegde. Voor een deel zijn het glasramen afkomstig van zijn Tongerse voorouders en voor de rest kunstige glasramen die hij mooi vond. Zelf was hij trouwens ook heel bedreven in het glasramen maken.

Zijn dochter huwde Louis Claes, zoon van zwart-goed-opkoper Guillaume Claes (Herkenrode, Alden Biesen, etc.), die voor zijn huwelijk zijn burgemeesterspost in Hasselt verliet om naar zijn geliefde in Tongeren te trekken. Hun dochter huwde baron Désire de Favereau de Fraipont. Via diens afstammelingen kwam de collectie, net zoals het kasteel Jongenbosch, in eigendom van de familie de Cartier d’Yves. Het kasteel werd recent verkocht en de collectie verdeeld onder de erfgenamen (te Overijse, Vliermaalroot en bij een antiquariaat).

De publicatie vermeldt een twintigtal glasramen uit die collectie.

Verder wordt ook de collectie glasraampjes vermeld die eigendom zijn van de stad en nu worden tentoongesteld in begijnhofmuseum Beghina. Deze werden trouwens enkele jaren geleden gerestaureerd door dr. Caen, één van de auteurs van het boek. De glasraampjes zijn afkomstig uit de begijnenhuisjes. Er wordt ook melding gemaakt van het zeventiende-eeuwse wapenboek Posson dat in het Fonds de Schaetzen de Schaetzenhoff wordt bewaard op het stadsarchief. Deze glasmaker/blazer hield een wapenboek bij van de tientallen ontwerpen die hij maakte, een uniek stuk in Vlaanderen !

Tenslotte wordt ook nog melding gemaakt van een glasraam, afkomstig uit het begijnhof, en nu bewaard in museum De Lakenhal te Leiden en van enkele verdwenen glasramen, waar wel afbeeldingen of vermeldingen van bestaan, uit Tongeren.

Het boek is te bestellen bij uitgeverij Brepols en is van de hand C.J. Berserik en J.M.A. Caen. Het is ook raadpleegbaar in de leeszaal van het stadsarchief.